⚠️ آییننامه و مقررات حفاظتی حفر چاههای دستی
📜 مصوب ۱۳۶۴/۰۶/۲۱
با اصلاحات و الحاقات بعدی
🚨 توجه بسیار مهم:
این صفحه خلاصه یا تفسیر شخصی نیست؛ محتوای آن بر اساس متن آییننامه ارائهشده در فایل مرجع تنظیم شده است. در اجرای عملیات واقعی حفاری، الزامات قانونی، ایمنی و شرایط کارگاه باید بهصورت کامل بررسی و رعایت شوند.
📘 فصل اول — تعاریف
۱
چاه دستی
منظور از چاه دستی در این آییننامه آن دسته از چاههایی هستند که با استعانت از نیروی بدنی و با استفاده از وسایل کار سنتی مانند چرخ چاه، کلنگ، بیلچه، دلو و غیره کنده میشوند.
۲
چرخ چاه
وسیلهای است جهت انتقال مواد از عمق به بیرون و بالعکس که بر دهانه چاه نصب میگردد.
۳
دلو
وسیلهای است که معمولاً از لاستیک منجیددار، برزنت و یا مواد مشابه به شکل کیسه ساخته شده و در انتقال مواد مورد استفاده قرار میگیرد.
۴
کول
حلقه یا نیمحلقهای است که از جنس فولاد یا سیمان یا سفال بوده و برای جلوگیری از ریزش دیوارههای میل چاه یا انباری استفاده میگردد.
۵
میل چاه
آن قسمت از چاه میباشد که بهطور عمودی نسبت به سطح زمین کنده میشود.
۶
طوقه
دیوار حلقوی ساختهشده از مصالح ساختمانی در بالاترین قسمت از میل چاه، منتهی به دهانه چاه، میباشد که بر روی آن درپوش چاه قرار داده میشود.
۷
انباری
عبارت است از مسیر یا مسیرهای انحرافی کندهشده در عمق یا دیواره میل چاه.
۸
سپر
وسیله حفاظتی مخصوصی است که مقنی را از آسیب ناشی از سقوط احتمالی مواد و اشیاء محفوظ نگه میدارد.
۹
پاکند
مسیر شیبداری جهت رفتوآمد و حملونقل وسایل است که از فاصلهای دورتر از دهانه چاه شروع و تا نزدیکی سطح آب ادامه مییابد.
⚙️ فصل دوم — ساختمان چرخ چاه
۱
ماده ۱
مهم
چرخ چاه دستی مورد استفاده که با قدرت دست کار میکند باید بهطریقی محاسبه و ساخته شده باشد تا حداکثر نیروی لازم که توسط هر کارگر برای بالا بردن حداکثر بار مجاز به دسته یا دستههای محرک وارد میشود بیش از ۲۵ کیلوگرم نباشد.
۲
ماده ۲
چرخ چاه دستی مورد استفاده باید سالم و عاری از هرگونه ترک، شکستگی، پوسیدگی بوده و استحکام لازم جهت انجام کار مورد نظر را داشته باشد.
۳
ماده ۳
چرخ چاه که با قدرت دست کار میکند باید مجهز به مکانیزمهایی باشد که از گردش معکوس دسته محرک در تمام مدت بالا آوردن بار جلوگیری کرده و دارای ترمزهای مؤثر برای کنترل پایین آمدن بار باشد.
۴
ماده ۴
دستههای محرک که در یک یا دو طرف محور چرخ چاه سوار میشوند باید بهطریقی ساخته شوند که هنگام پایین داده شدن بار نچرخند، یا قبل از پایین آمدن بار از جای خود برداشته شوند تا هنگام گردش به افراد برخورد نکنند.
۵
ماده ۵
در چرخ چاهی که میتوان دستههای محرک آن را از جای خود برداشت، این دستهها باید بهوسیله ضامن مطمئنی با محور در ارتباط باشند تا دقیقاً و بهطور ناخواسته از آن جدا یا خارج نشوند.
۶
ماده ۶
فاصله میلههای افقی یا پرههای چرخ چاه باید با یکدیگر مساوی بوده و حداقل به اندازهای باشد که کارگران بتوانند بهراحتی به پرهها جهت چرخاندن چرخ چاه دسترسی داشته باشند. تعداد پرهها نباید از چهار عدد کمتر باشد و با افزایش قطر چرخ از ۱۲۰ سانتیمتر، تعداد پرهها باید متناسباً افزایش یابد.
۷
ماده ۷
چرخ چاه باید بهطریقی ساخته شود که بعد از پیچیده شدن کل طناب بدور چرخ، احتمال لغزش و بیرون افتادن طناب به خارج از پرهها وجود نداشته باشد.
۸
ماده ۸
ایمنی
در مورد چرخ چاههای موتوری و غیرموتوری مورد استفاده در کندن چاه، رعایت کلیه موارد ایمنی مربوط به وسایل حملونقل و جابهجایی مواد در کارگاهها، در مورد زنجیرها، کابلها، طنابها، قلابها و قرقرهها الزامی است.
۹
ماده ۹
هشدار
قبل از استقرار چرخ چاه در محل مورد نظر، محل استقرار پایههای چرخ چاه باید بهنحو مطمئنی آماده شده و اطمینان حاصل شود که احتمال واژگونی، جابهجایی، کج یا شیبدار شدن چرخ چاه وجود ندارد.
۱۰
ماده ۱۰
چرخ چاه میبایست در ارتفاع مناسبی نصب شود بهطوریکه حداقل فاصله محل پیچیدن طناب با سطح زمین از ۲۰ سانتیمتر کمتر نباشد.
🪢 فصل سوم — لوازم حمل بار
۱۱
ماده ۱۱
طناب
طناب مورد استفاده در چرخ چاه باید عاری از هرگونه عیب مانند پوسیدگی و زدگی بوده و مقاومت کافی برای تحمل حداکثر نیروی وارده و ضربهها را داشته باشد. طول طناب نیز باید به حدی باشد که پس از باز شدن کامل برای حداکثر عمق مورد نیاز، حداقل دو دور روی قرقره باقی بماند.
۱۲
ماده ۱۲
قلاب
قلاب مورد استفاده باید سالم بوده و بهطور محکم و مطمئن با طناب درگیر شده و گلوگاه آن مجهز به شیطانک یا بهصورتی باشد که در هر حال احتمال آزاد شدن بار بهطور ناگهانی وجود نداشته باشد و تحمل کافی در مقابل حداکثر بار و ضربههای وارده را داشته باشد.
۱۳
ماده ۱۳
دلو مورد استفاده در چاهکنی باید از جنس پنبهای یا لاستیک منجیددار مقاوم بوده و با حلقه دهانه از جنس فولاد به دسته زنجیری مناسبی که بهنحو اطمینانبخش با حلقه درگیر باشد متصل گردد.
🦺 فصل چهارم — مقدمات ایمنی عملیات حفاری
۱۴
ماده ۱۴
بسیار مهم
قبل از هرگونه عملیات مربوط به کندن چاه دستی باید بررسیهای لازم با توجه به وجود قنوات قدیمی، فاضلآب، پیها، جنس خاک و لایههای زمینی و طبقات آب، برق، گاز و تلفن انجام شود. در صورت لزوم با سازمانهای ذیربط تماس گرفته شود و محل چاه بهگونهای تعیین گردد که هنگام چاهکنی خطر ریزش، نشتی فاضلابهای مجاور یا برخورد با تأسیسات وجود نداشته باشد. همچنین کارگران مسئول حفر چاه باید تجربه حرفهای لازم را داشته باشند.
۱۵
ماده ۱۵
در شروع عملیات چاهکنی وجود حداقل دو نفر و با افزایش عمق چاه کندهشده از ۵ متر، وجود حداقل سه نفر برای ادامه عملیات الزامی است و با شروع حفر انباری یک نفر کمک کلنگدار اضافه میگردد.
۱۶
ماده ۱۶
قبل از شروع عملیات مربوط به کندن چاه و تخلیه فاضلآبها یا هر نوع کار مرتبط، وسایل کمکهای اولیه مناسب باید تدارک و فراهم گردد.
۱۷
ماده ۱۷
برای حفظ کارگران از ریزش اطراف چاه یا سقوط از کنار دهانه، در محل ایستادن کارگران باید تخته یا الوارهای زیرپایی با مقاومت و پهنای کافی قرار داده شود.
۱۸
ماده ۱۸
محیط عمومی
چنانچه محل کندن چاه در معابر عمومی یا محلهایی باشد که احتمال رفتوآمد افراد مختلف وجود دارد، باید با ایجاد حصارهای لازم در فاصله مناسب و نصب علائم هشداردهنده و چراغهای احتیاط، از ورود افراد به نزدیکی منطقه عملیات جلوگیری شود.
⛏️ فصل پنجم — عملیات حفر میل چاه
۱۹
ماده ۱۹
برای جلوگیری از سقوط خاک و سنگ به داخل چاه، دور دهانه باید آستانهای به ارتفاع حداقل ۱۵ سانتیمتر با مصالح مقاوم تعبیه گردد و این آستانه نباید با برخورد اتفاقی پا یا وسایل کار تخریب شود.
۲۰
ماده ۲۰
طناب نجات
مقنی قبل از ورود به چاه برای عملیات چاهکنی باید طناب نجات را به کمک کمربند ایمنی مخصوص به خود بسته باشد.
۲۱
ماده ۲۱
در مواردی که نوع آوار استخراجی بهگونهای است که پیشبینیهای حفاظتی مانند استفاده از کلاه و سپر محافظتی کافی نیست، باید در فواصل مناسب از دیواره میل چاه پناهگاههای مناسبی تعبیه شود تا در موارد لازم مقنی در آنها مستقر گردد.
۲۲
ماده ۲۲
۲ متر
خاکهای حاصل از کندن چاه نباید در فاصله کمتر از ۲ متر از کنارههای چاه ریخته شود و در هر حال نباید احتمال ریزش آن وجود داشته باشد.
۲۳
ماده ۲۳
به محض رسیدن چاه به عمقی که خاک واجد استحکام لازم باشد، عملیات طوقهچینی باید شروع گردد. در زمینهای با خاک سست یا دستی، پیشگیریهای احتیاطی مانند مهار کردن دیوارهها باید قبل از رسیدن به زمین سخت انجام شود. در زمینهای سست یا دستی با عمق بیش از ۱/۵ متر، عملیات حفر باید زیر نظر افراد مجرب و باسابقه انجام گیرد.
۲۴
ماده ۲۴
اکسیژن
چنانچه در عمق معینی از چاه احتمال داده شود که به علت کمبود اکسیژن عوارضی برای مقنی ایجاد خواهد شد، قبلاً باید نسبت به تهیه وسایل هوادهی به داخل چاه اقدام نمود. این وسایل باید به تجهیزات ایمنی لازم برای جلوگیری از برقگرفتگی و تماس با قطعات متحرک مجهز باشند.
۲۵
ماده ۲۵
وجود علائم قراردادی بین مقنی و فردی که در بالای چاه مستقر است ضروری بوده و فرد مستقر در بالای چاه باید همواره از وضعیت مقنی آگاه باشد. این علائم میتواند بهصورت تکان دادن طناب یا استفاده از وسایل صوتی مانند زنگ اخبار باشد.
۲۶
ماده ۲۶
بعد از خاتمه کار روزانه، علاوه بر پیشبینیهای احتیاطی لازم برای جلوگیری از سقوط افراد و حیوانات به داخل چاه، دهانه چاه باید بهنحو مطمئن بهوسیله صفحات مشبک مقاوم و مناسب پوشانیده شود.
۲۷
ماده ۲۷
با پیشرفت کار چاهکنی، بهخصوص هنگام بارندگی، همواره دیوارهای چاه باید توسط مقنی مرتباً بازدید شود تا اطمینان حاصل شود هیچ قسمتی از دیواره احتمال ریزش ندارد.
۲۸
ماده ۲۸
توقف عملیات
چنانچه هنگام بازدید در دیواره چاه رطوبت بیش از حد معمول مشاهده گردد، باید بررسی لازم انجام شود. اگر وجود فاضلاب یا هر منبع دیگر آب در مجاورت چاه مشخص شود، ادامه عملیات چاهکنی باید بلافاصله متوقف شده و تنها با پیشبینیهای اساسی و ایمن نسبت به ادامه کار اقدام شود.
۲۹
ماده ۲۹
گاز قابل اشتعال
در چاههایی که احتمال وجود گازهای قابل اشتعال و انفجار وجود دارد، برای روشنایی باید از چراغ قوه یا چراغ دورگرد ضدجرقه حداکثر با ولتاژ ۱۲ ولت استفاده شود و در این نوع چاهها نباید شعله یا سیستمهای جرقهزا بهکار برده شود.
۳۰
ماده ۳۰
مقنی موظف است ضمن حفر چاه، جاپاهایی حداکثر با فواصل ۵۰ سانتیمتر در طرفین جهت بالا آمدن خود در دیواره چاه تعبیه نماید تا بتواند بهسهولت بالا بیاید.
۳۱
ماده ۳۱
قلوهسنگهای حاصل از حفر چاه باید در زیر یا بین لایههای خاک دلو قرار گرفته و مواد داخلی دلو نیز تا حدی ریخته شود که احتمال ریزش و سقوط مواد هنگام جابهجایی دلو وجود نداشته باشد.
۳۲
ماده ۳۲
عمق بیش از ۳ متر
هنگام حفاری چاه بهتر است در عمق بیش از ۳ متر وسیلهای بهعنوان سپر در پایین چاه مورد استفاده قرار گیرد تا در صورت سقوط اشیاء، مانع برخورد آنها با مقنی شود.
۳۳
ماده ۳۳
کول و لوله بتنی
هنگام نیاز به هدایت لولههای بتونی یا کولها برای جلوگیری از ریزش دیوارههای چاه، مقنی باید موقعیت مناسبی داشته باشد تا هیچ قسمت از اعضای بدن او زیر آنها قرار نگیرد. خالی کردن زیر لولههای بتونی یا کولها باید در تمام محیط و بهطور یکنواخت انجام گیرد.
۳۴
ماده ۳۴
کول مقاوم
لولههای بتونی یا «کولها» مورد استفاده در داخل چاه برای جلوگیری از ریزش دیوارهها باید مسلح و به حد کافی مقاوم باشند تا فشار جانبی وارده از دیواره چاه و فشارهای قائم را بهخوبی تحمل نموده و نشکنند.
۳۵
ماده ۳۵
اقدام لازم جهت سقف زدن و مهار کردن دیوارههای پاکند باید انجام شود تا از ریزش خاک جلوگیری گردد.
۳۶
ماده ۳۶
برای جلوگیری از سقوط به داخل چاه، محل پرتگاههای پاکند باید حفاظگذاری گردد.
۳۷
ماده ۳۷
محل استقرار الکتروپمپ جهت تخلیه آبهای حاصل از پیشرفت عملیات حفاری باید بهگونهای باشد که هیچگونه امکان نفوذ رطوبت و آب یا برخورد مواد تخلیهشده با آن وجود نداشته باشد.
۳۸
ماده ۳۸
آب و گلولای حاصل از پیشرفت عملیات حفاری باید در محلی تخلیه گردد که امکان نفوذ آن به داخل چاه وجود نداشته باشد و برای ساختمانها و اماکن مجاور نیز خطری ایجاد نکند.
🏗️ فصل ششم — عملیات حفر انباری چاه
۳۹
ماده ۳۹
انباری باید در عمقی حفر گردد که تحت تأثیر ارتعاشات ناشی از دستگاهها و وسایل نقلیه و نیروهای وارده از طریق فونداسیون ساختمان قرار نگیرد. در لایههای سست نیز لازم است نسبت به کولبندی و تقویت سقف و دیوارهها اقدام گردد.
۴۰
ماده ۴۰
در عملیات حفر انباری، سقف آن باید بهصورت قوسی باشد تا احتمال ریزش دیوارهها و طاق وجود نداشته باشد. اگر این شکلدهی کافی نباشد، باید با استفاده از وسایل لازم مهاربندی، مقاومت کافی برای دیوارهها و سقف فراهم شود.
۴۱
ماده ۴۱
ابعاد
ارتفاع انباری نباید از ۱/۵ متر و عرض انباری از ۱/۲ متر تجاوز کند؛ در غیر این صورت باید مهاربندی شود.
۴۲
ماده ۴۲
مفاد ماده ۲۹ در مورد تأمین روشنایی انباری نیز باید رعایت گردد.
۴۳
ماده ۴۳
ممنوع
ارتباط چاه و انباری به چاههای فاضلاب و به قناتها، حتی قنوات متروکه، ممنوع است.
🏠 فصل هفتم — تکمیل عملیات حفاری و مراقبتهای بعدی
۴۴
ماده ۴۴
نحوه استقرار کانال یا لوله فاضلاب در داخل چاه و مصالح بهکاررفته باید بهگونهای باشد که ریزش فاضلاب به دیواره چاه صدمه نرساند.
۴۵
ماده ۴۵
نحوه استقرار گلدان بر سر چاهها باید بهگونهای باشد که بتواند فاضلاب را در مسیر محور چاه هدایت کرده و خود گلدان نیز از استحکام کافی برخوردار باشد.
۴۶
ماده ۴۶
ساختمان و مصالح بهکاررفته در پوشش دهانه چاه باید با توجه به موقعیت چاه و شرایط محل بهگونهای باشد که دهانه چاه مقاومت کافی در برابر فشار، ضربات ناشی از بارهای وارده و عوامل جوی داشته باشد.
۴۷
ماده ۴۷
چنانچه دهانه چاه دارای درب باشد، این درب باید دارای قفل و بست مناسب و مطمئن باشد.
۴۸
ماده ۴۸
تهویه
هر نوع چاه اعم از آب یا فاضلاب باید دارای مجرای تهویه یا هواکش مناسب با رعایت اصول ایمنی و بهداشتی باشد.
۴۹
ماده ۴۹
به محض مشاهده کوچکترین تغییر شکل در اطراف دهانه چاه، باید بلافاصله نسبت به بازدید دهانه اقدام و عملیات لازم در صورت نیاز انجام شود.
۵۰
ماده ۵۰
محل چاهها باید در نقشه ساختمانی یا با علامتگذاری بر روی محل احداث چاه مشخص باشد.
🚰 فصل هشتم — عملیات تخلیه فاضلاب
۵۱
ماده ۵۱
قبل از شروع عملیات تخلیه چاه باید پیشبینیهای لازم انجام شود تا هنگام تخلیه، جریان فاضلاب از طریق لولههای فاضلاب به داخل چاه کاملاً متوقف گردد.
۵۲
ماده ۵۲
هنگام برداشتن دهانه برای بازدید یا تعمیرات و غیره باید پیشبینیهای لازم ایمنی جهت جلوگیری از سقوط افراد، خصوصاً به علت ریزش ناگهانی دهانه و اطراف آن، انجام شود.
۵۳
ماده ۵۳
گاز و هوا
هنگام تخلیه فاضلاب، قبل از هرگونه اقدام برای ورود به چاه فاضلاب باید از تخلیه گاز و مساعد بودن هوای داخل چاه برای کار اطمینان حاصل شود. همچنین پیشبینیهای احتیاطی لازم در مورد فاضلابها و آبانبارها که با جابهجایی فاضلاب یا آب داخل آنها گاز ایجاد میشود باید انجام گیرد.
۵۴
ماده ۵۴
قبل از شروع کار در قعر فاضلاب باید بازرسی کلی از دیواره چاه انجام شود تا از نبود احتمال ریزش اطمینان حاصل گردد. هدایت مقنی به داخل فاضلاب باید بهوسیله طناب مقاوم یا وسیله مطمئن دیگری انجام شود.
۵۵
ماده ۵۵
قبل از فرستادن مقنی به داخل چاه باید با وسایل مناسب از ارتفاع فاضلاب که کارگر ناچار است در داخل آن قرار گیرد آگاه شد و این ارتفاع باید در حدی باشد که انجام عملیات تخلیه بدون خطر امکانپذیر باشد.
۵۶
ماده ۵۶
ممنوع
استعمال دخانیات، زدن کبریت، استفاده از هرگونه شعله باز یا ایجاد جرقه در داخل فاضلابها اکیداً ممنوع است.
۵۷
ماده ۵۷
فاضلاب تخلیهشده باید به محلهای مناسبی که معیارهای زیستمحیطی، ایمنی و بهداشتی در آن رعایت شده باشد منتقل گردد.
🪖 فصل نهم — وسایل حفاظت انفرادی
۵۸
ماده ۵۸
تجهیزات فردی
کارگران مسئول حفر چاه باید مجهز به وسایل حفاظت فردی از جمله کلاه، کفش ایمنی، طناب، کمربند ایمنی، دستکش و لباس کار و در صورت لزوم عینک حفاظتی باشند.
۵۹
ماده ۵۹
هنگام کار در داخل فاضلاب، چنانچه ضرورت و شرایط کار ایجاب کند، کارگر مقنی باید مجهز به ماسک استنشاقی خرطومی یا ماسک با هوای فشرده باشد، بهگونهای که همواره هوای سالم مستقیماً به ریه کارگر برسد.
۶۰
ماده ۶۰
ماسکهای خرطومی مجهز به سیستم هوادهی برقی باید دارای سیستم دستی نیز باشند تا به محض قطع برق بتوان از سیستم دستی استفاده نمود.
۶۱
ماده ۶۱
چنانچه سیستم هوادهی ماسک فوقالذکر دستی باشد، باید تعلیمات لازم به کارگر متصدی قسمت هوادهی داده شود تا بیاحتیاطی یا تعلل این فرد موجب نرسیدن هوا به ریه مقنی نشود.
۶۲
ماده ۶۲
کارگران مقنی مسئول حفر چاههای دستی آب به محض رسیدن به آب باید از چکمه استفاده کنند و دلو مورد استفاده برای خارج ساختن گل حاصل از عملیات حفاری باید در مقابل نفوذ آب مقاوم باشد.
۶۳
ماده ۶۳
کارگران چرخکش که در بیرون چاه قرار دارند باید مجهز به کمربند ایمنی و قلاب ضامندار باشند و طرف دیگر آن به محلی نزدیک چاه محکم شود تا از سقوط احتمالی آنان به داخل چاه جلوگیری گردد.
⚡ فصل دهم — وسایل الکتریکی
۶۴
ماده ۶۴
برق
در محلهایی که از الکتروموتور برای هوادهی، تخلیه آب یا هر منظور دیگری استفاده میشود، الکتروموتورها باید مجهز به سیم اتصال زمین یا وسیله حفاظتی مناسب دیگری باشند، بهگونهای که خطر برقگرفتگی ناشی از اتصال هادیهای برقدار به بدنه فلزی وسایل کاملاً منتفی گردد.
۶۵
ماده ۶۵
کابلهای برق مورد استفاده برای انتقال نیرو به الکتروپمپ و سایر وسایل باید دارای روکش عایق ضدآب، مقاوم و عاری از زدگی و فرسودگی و یکپارچه باشند. محل اتصالات نیز باید کاملاً عایق، مطمئن و مقاوم باشد.
۶۶
ماده ۶۶
قسمتهای گردنده الکتروپمپ مستقر در داخل چاه باید دارای حفاظ باشند و نحوه اتصال سیمهای برقی آن بهگونهای باشد که احتمال اتصال بدنه یا دسترسی به قسمتهای برقدار وجود نداشته باشد.
۶۷
ماده ۶۷
محل استقرار و نصب الکتروپمپ باید بهگونهای محفوظ گردد که امکان دسترسی افراد متفرقه به آن وجود نداشته و از عوامل جوی ایمن باشد.
۶۸
ماده ۶۸
محل استقرار الکتروپمپ کمرچاهی باید در داخل طاقچهای حفرشده در دیواره چاه باشد و بهگونهای قرار گیرد که احتمال ریزش دیواره یا خاک بر روی الکتروپمپ یا غرق شدن آن در صورت بالا آمدن آب چاه وجود نداشته باشد. برای اعلام بالا آمدن آب باید از سیستم شناور الکتریکی یا وسایل مناسب دیگر استفاده شود و در صورت امکان موتورپمپ بهطور خودکار برای تخلیه آب به کار افتد.
۶۹
ماده ۶۹
در محل نصب الکتروپمپ باید مکان مناسبی برای استقرار تعمیرکار موتور در موارد ضروری بهنحو اطمینانبخش پیشبینی شده باشد.
۷۰
ماده ۷۰
قطع برق
هنگام تعمیر موتور باید جریان برق بهنحو اطمینانبخشی قطع نمود.
۷۱
ماده ۷۱
کلیدهای قطع و وصل جریان برق الکتروپمپ باید در محل مناسب و قفلدار بوده و کلید مربوطه همواره در اختیار شخص مسئول و آگاه باشد.
۷۲
ماده ۷۲
برای سهولت در آزمایش و راهاندازی و همچنین تعمیرات ضروری، یک کلید اضافی قطع و وصل ضد رطوبت در مجاورت موتور الزامی است.
۷۳
ماده ۷۳
ممنوع
شستوشوی موتورپمپهای الکتریکی بهوسیله مشتقات نفتی در داخل چاه ممنوع است.
۷۴
ماده ۷۴
کلیه مقررات مربوط به آییننامه حفاظتی تأسیسات و وسایل الکتریکی در کارگاهها باید در خصوص وسایل الکتریکی مورد استفاده در چاهها رعایت گردد.
۷۵
ماده ۷۵
ممنوع
استقرار موتورپمپهای با سوخت مشتقات نفتی در داخل چاه ممنوع است.
۷۶
ماده ۷۶
ممنوع
انجام تعمیرات کلی و اساسی موتورپمپها در داخل چاه ممنوع است.
📑 فصل یازدهم — متفرقه
۷۷
ماده ۷۷
ارتباط دادن چاه احداثی جدید به چاههای فاضلاب قدیمی ممنوع است، مگر بعد از تخلیه و تهویه کامل فاضلاب قدیمی و اطمینان از بیخطر بودن آن. فاصله چاه جدید از چاه قدیم نیز باید بهاندازهای باشد که خطر ریزش و مرتبط شدن خودبهخودی دو چاه وجود نداشته باشد.
۷۸
ماده ۷۸
گاز سمی
در هر مرتبه ورود مقنی به چاه، باید آزمایش لازم از نظر وجود گازهای سمی و کمبود اکسیژن به عمل آید.
۷۹
ماده ۷۹
مسیر لولههای حامل مواد مختلف مانند آب، گاز، مشتقات نفتی، مواد شیمیایی و بخارات مختلف نباید در مجاورت چاه باشد و در صورت عدم امکان، باید پیشبینیهای لازم ایمنی انجام شود.
۸۰
ماده ۸۰
قانونی
متخلفین از اجرای مقررات این آییننامه برابر قوانین جاری تحت پیگرد قرار خواهند گرفت.
📌 نکته پایانی:
این آییننامه مشتمل بر ۱۱ فصل و ۸۰ ماده است و در متن فایل مرجع، تصویب نهایی آن به استناد ماده ۴۷ قانون کار در تاریخ ۲۱/۶/۶۴ ذکر شده است.
⚠️ عملیات حفر، ورود به چاه، تخلیه فاضلاب و کار در فضای چاه میتواند با خطرات جدی همراه باشد؛ الزامات ایمنی مربوط به شرایط واقعی محل باید رعایت شود.
⚠️ عملیات حفر، ورود به چاه، تخلیه فاضلاب و کار در فضای چاه میتواند با خطرات جدی همراه باشد؛ الزامات ایمنی مربوط به شرایط واقعی محل باید رعایت شود.
⚠️ آییننامه ایمنی حفر دستی چاه
مصوب ۱۴۰۰/۱۰/۰۷
با اصلاحات و الحاقات بعدی
🦺 مقررات ایمنی عملیات حفر دستی چاه
🚨 نکته بسیار مهم:
این آییننامه با هدف ایمنسازی محیط کار و پیشگیری از حوادث ناشی از عملیات حفر دستی چاه تدوین شده است.
رعایت الزامات ایمنی در تمامی مراحل حفاری، ورود و خروج، تهویه، برق، تجهیزات و حفاظت دهانه چاه ضروری است.
📘 فصل اول ـ کلیات
ماده ۱ هدف و دامنه کاربرد
این آییننامه به استناد ماده (۸۵) قانون کار جمهوری اسلامی ایران با هدف ایمنسازی محیط کار و پیشگیری از حوادث ناشی از کار در عملیات حفر دستی چاه تدوین شده است و در کارگاههای مشمول قانون کار لازمالاجرا است.
ماده ۲ تعاریف
در این آییننامه اصطلاحات زیر در معانی مشروح ذیل به کار میروند:
🔹 ۱ ـ مالک چاه
شخص حقیقی یا حقوقی است که برای حفاری و بهرهبرداری از چاه، سرمایهگذاری نموده و مالکیت آن را بر عهده دارد. مالک چاه میتواند خودش عملیات حفاری را انجام دهد و یا عملیات حفاری را به «پیمانکار حفر چاه» یا «مقنی» واگذار نماید که در هر صورت، شخصی که وظیفه حفاری و انجام عملیات اجرایی را بر عهده دارد، مجری نامیده میشود.
🔹 ۲ ـ پیمانکار حفر چاه
شخص حقیقی یا حقوقی است که در زمینه حفر چاه از مهارت و تجربه کافی برخوردار است و مسئولیت امور مربوط به حفاری، تعمیرات میل و انباره، تأمین نیروی انسانی مجرب، نگهداری و بهرهبرداری ایمن از تجهیزات و چاه تا مرحله تحویل چاه به مالک را بر عهده دارد که در این آییننامه مجری حفر چاه نامیده میشود و گواهینامه تأیید صلاحیت ایمنی امور پیمانکاری را اخذ نموده است.
🔹 ۳ ـ مقنی (چاهکن)
شخص متخصص و مجربی است که وظیفه حفر چاه را بر عهده دارد. کارگران دخیل در حفر چاه، تحت امر مقنی میباشند و انجام امور مربوط به حفاری و ادامه فعالیت منوط به اجازه وی است؛ در صورتی که مقنی مستقیماً اجرای عملیات حفاری را از مالک چاه اخذ کرده باشد، مجری حفر چاه نامیده میشود.
🔹 ۴ ـ مجری حفر چاه
شخصی است که وظیفه حفاری و انجام عملیات اجرایی را بر عهده دارد و میتواند مالک، پیمانکار و یا مقنی باشد.
🔹 ۵ ـ تجهیزات حفاری
به تمامی تجهیزات و ابزار و لوازم مورد استفاده برای حفاری چاه و انتقال خاک، آب، لجن و نخالههای استحصالی به خارج از چاه، تجهیزات حفاری اطلاق میشود.
🔹 ۶ ـ چاه دستی
منظور آن دسته از چاههایی است که با استفاده از نیروی بدنی مقنی و کارگران، با بهرهگیری از وسایل کار سنتی مانند چرخ چاه و کلنگ و بیلچه و دلو حفر میشوند.
🔹 ۷ ـ کلنگدار
کارگری است که از تجربه کاری در امور مربوط به حفاری چاه برخوردار است و تحت اوامر مقنی فعالیت میکند.
🔹 ۸ ـ چرخکش
کارگری است که به صورت مستمر بر روی چرخ چاه اعم از دستی و برقی کار میکند و دارای تجربه در امور مربوط به حفاری چاه است.
🔹 ۹ ـ کارگر مجرب
کارگری است که به صورت تجربی دارای دانش فنی و مهارت برای انجام کار ایمن و یا نظارت بر امور محوله میباشد.
🔹 ۱۰ ـ عوامل اجرایی
به کلیه اشخاص دخیل در فرآیند حفاری اعم از پیمانکار، مقنی، کلنگدار، چرخکش، کارگر، مجری و به عبارتی هر فردی که وظیفهای یا فعالیتی را انجام میدهند؛ اطلاق میشود.
🔹 ۱۱ ـ چرخ چاه دستی
نوعی از چرخ چاه است که با بهرهگیری از قوای بدنی و عموماً با قدرت دست کارگر، کار میکند و تجهیزاتی مانند استوانه کابلدار و شیطانک و چرخ جغجغه و یا حلزون و چرخ حلزون روی محور آن نصب میشوند.
🔹 ۱۲ ـ چرخ چاه موتوری
نوعی از چرخ چاه است که با بهرهگیری از نیروی الکتریسیته، عملیات جابجایی و انتقال خاک، آب و لجن و نخالههای استحصالی به خارج از چاه را بر عهده دارد و الکتروموتور آن دارای گیربکس و تجهیزاتی است که با قطع جریان برق، به طور خودکار ترمز میکند.
🔹 ۱۳ ـ دلو
وسیلهای کیسهای شکل از لاستیک منجیددار یا برزنت و یا سایر مواد مقاوم است که برای انتقال و جابجایی مواد مورد استفاده قرار میگیرد.
🔹 ۱۴ ـ میل چاه
قسمتی از چاه است که به طور عمودی و بدون انحراف نسبت به سطح زمین حفر میشود و کاملاً به سمت پایین و شاقولی است. عمق چاه یا متراژ حفاری، بستگی به نوع جنس لایههای خاک مناطق حفاری دارد.
🔹 ۱۵ ـ جاپا
حفره کوچکی به عمق حدود ۲۰ سانتیمتر است که مجری برای بالا و پایین رفتن از چاه، باید آنها را با فواصل حداکثر ۵۰ سانتیمتر در طرفین دیواره تعبیه نماید.
🔹 ۱۶ ـ آستانه چاه
دیوارهای در دور دهانه چاه و بالاتر از سطح زمین است که برای جلوگیری از ریزش یا سقوط سنگ و خاک و نخاله و مواد دیگر به داخل چاه احداث میشود.
🔶 ۱۷ ـ انباره چاه
انباری یا انباره چاه، فضایی است که در قسمت پایین میل چاه به شکل مثلث یا هرم یا مخروط تعبیه میشود. هرگز نباید آن را با مقاطع مربع یا مستطیل اجرا کرد. گاهی ممکن است انباره به صورت مسیر یا مسیرهای انحرافی در عمق و یا حتی در دیوار میل چاه تعبیه شود.
🔶 ۱۸ ـ کول
حلقه یا نیمحلقهای از جنس سفال، سیمان، پلیمر، فولاد، بتن مسلح و یا غیرمسلح است که برای جلوگیری از ریزش دیواره میل چاه یا بدنه انباره استفاده میشود. کول به دو شکل کول گرد و کول بادامی ساخته میشود. معمولاً برای میل چاه از کول گرد و برای انباره از کول بادامی شکل استفاده میگردد.
🔹 ۱۹ ـ طوقهچینی
نوعی دیوارچینی به شکل حلقوی است که معمولاً با مصالح ساختمانی مانند آجر و ملات سیمان، در بالاترین قسمت از میل چاه، حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ سانتیمتر پایینتر از سطح زمین منتهی به دهانه چاه ساخته شده و ضمن تثبیت گلدانی در مرکز میل، باعث میشود بتوان درب چاه فاضلاب را بسته و محکم نمود تا در اثر عبور اجسام سنگین مانند انسان، ماشین، کامیون، لیفتراک و یا مواردی از این دست از روی دهانه چاه، دچار ریزش نشود.
🔹 ۲۰ ـ گلدانی
به منظور هدایت آب، فاضلاب یا ورود هر سیال دیگر به داخل چاه و جلوگیری از شستشو یا تخریب دیواره، طوقه، دهانه و یا بدنه چاه، قطعهای قیفیشکل را در دهانه چاه قرار میدهند تا سیالات از طریق گلدانی به مرکز میل هدایت و سپس بر اثر نیروی ثقل، به صورت عمودی از پایینترین قسمت گلدانی خارج و به انتهای میل چاه سرازیر شود.
🔹 ۲۱ ـ سپر حفاظتی
وسیلهای حفاظتی است که مقنی را از آسیب یا مخاطرات ناشی از سقوط احتمالی مواد، وسایل یا اشیاء به داخل چاه محفوظ نگه میدارد.
🔹 ۲۲ ـ پاکند
مسیر شیبداری برای رفتوآمد و حملونقل وسایل است. حفاری پاکند در سطح زمین و از فاصلهای دورتر از دهانه چاه شروع شده و تا نزدیکی سطح آب در پایین میل چاه ادامه مییابد.
🔹 ۲۳ ـ پابند
یک نوار حلقهای یا طناب بافتهشده از جنس الیاف کنفی و یا پلاستیکی است که به چرخ چاه وصل میشود.
🔹 ۲۴ ـ چکش تخریب (پیکور)
وسیلهای برای تخریب سطوح سخت است که بیشتر در دو نوع برقی و بادی کاربرد دارد.
🔹 ۲۵ ـ کمپرسور بادی
دستگاهی مکانیکی است که با کاهش حجم هوا، فشار آن را افزایش میدهد و در انواع دیزلی و برقی مورد استفاده قرار میگیرد.
🦺 فصل دوم ـ مقررات عمومی
ماده ۳ مسئولیت مالک
در صورتی که مالک چاه، عملیات حفر چاه را شخصاً بر عهده گیرد، خود به عنوان مقنی و در حکم مجری میباشد و مسئولیت رعایت مقررات حفاظتی و ایمنسازی محیط کار برای کارگران تحت امر خود را بر عهده دارد.
ماده ۴ واگذاری عملیات
در صورتی که مالک چاه، عملیات حفر چاه را به طور کامل به شخص پیمانکار یا مقنی واگذار نماید، در هر دو حالت پیمانگیرنده به عنوان مجری محسوب میشود و کلیه مسئولیتهای مرتبط با حفاری به وی تفویض میگردد.
ماده ۵ پیمانکاران مختلف
هر پیمانکار در محدوده پیمان خود، به عنوان مجری محسوب شده و مسئول اجرای مقررات و آییننامههای حفاظت فنی است؛ پیمانکارانی که به طور همزمان برای حفر چاه مشغول فعالیت هستند، علاوه بر مسئولیت در محدوده قرارداد خود، باید در اجرای مقررات مذکور با یکدیگر همکاری نمایند و پیماندهنده مسئول ایجاد هماهنگی بین آنها میباشد.
ماده ۶ پیمانکار اصلی
پیمانکار اصلی حفر چاه، در صورتی میتواند قسمتهای مختلف را به پیمانکاران یا مجریان جزء دیگر محول نماید که در مفاد پیمان، به وی اجازه داده شده باشد؛ در این حالت، هر شخص در محدوده پیمان خود، مسئول اجرای مقررات حفاظت فنی است و پیمانکار اصلی مسئول نظارت و ایجاد هماهنگی بین آنها خواهد بود.
ماده ۷ حفاظت محل حفاری
چنانچه محل حفر چاه در معابر عمومی یا محلهایی باشد که احتمال رفتوآمد افراد یا وسایل نقلیه وجود دارد؛ باید با نصب موانع، حصارهای ایمن، علائم هشداردهنده و یا چراغهای احتیاط از تردد آنها جلوگیری به عمل آید.
ماده ۸ علامتگذاری دهانه چاه
نصب علائم مشخص روی دهانه چاه، در پایان عملیات حفاری الزامی است؛ به منظور رعایت فاصله و لحاظ مسائل ایمنی حفاری، باید محل دقیق احداث چاه در نقشه نهایی ساختمان مشخص نمود تا در صورت حفر چاه جدید و یا رفع عیب از چاه قدیمی، احتمال فشار از یک چاه به چاه دیگر و ورود ناخواسته آب یا فاضلاب به چاه قبلی وجود نداشته باشد.
ماده ۹ شرایط آبوهوایی
اجرای عملیات حفر چاه دستی در شرایط آبوهوایی نامساعد و ناپایدار ممنوع است.
ماده ۱۰ کارگران مجرب
بهکارگیری کارگران مجرب برای عملیات سرویس، تعمیرات، تعویض قطعات و سیمکشی برق و تهویه و روشنایی و حفاری و دیگر امور الزامی است.
ماده ۱۱ ممنوعیت کارگر ساده
عملیات حفاری باید توسط مقنی و چرخکش و کلنگدار و کارگران با تجربه که از مهارت و سابقه کافی برخوردارند، انجام پذیرد و اشتغال کارگر ساده به عنوان یکی از عوامل اجرایی ممنوع است.
ماده ۱۲ طناب نجات
مقنی، کارگران و یا هر یک از عوامل اجرایی برای پیشگیری از سقوط مکلفند قبل از ورود به میل چاه برای پایین رفتن یا بالا آمدن، نسبت به متصل نمودن یک طناب نجات مجزا از طناب مخصوص حمل مواد به کمربند ایمنی یا حمال بند کامل بدن اقدام نمایند.
ماده ۱۳ ممنوعیت حمل افراد با تجهیزات بار
حمل، جابجایی، پایین بردن، بالا آوردن و یا آویزان شدن مقنی و کلنگدار و کارگران و یا دیگر افراد متفرقه و عوامل اجرایی به سیمبکسل و قلاب و پابند و مواردی از این دست ممنوع است.
ماده ۱۴ وسایل حفاظت فردی
ورود عوامل اجرایی به داخل چاه برای انجام هر گونه عملیات، مستلزم تجهیز شدن به وسایل حفاظت فردی از جمله کفش و کلاه ایمنی، طناب، کمربند حمال بند ایمنی، دستکش و لباس کار و در صورت لزوم عینک و گوشی حفاظتی و ماسک تنفسی میباشد.
ماده ۱۵ جاپاها
مقنی حفر چاه باید در حین حفاری میل چاه، جاپاهایی را با فواصل حداکثر ۵۰ سانتیمتر در طرفین دیواره، برای بالا و پایین رفتن از آن تعبیه نماید.
ماده ۱۶ چاه با دهانه بزرگ
چاههایی که قطر دهانه آنها بیشتر از ۹۰ سانتیمتر است و یا در جاهایی که کارگر نمیتواند از جاپایی برای ورود و خروج به درون چاه استفاده کند، استفاده از سامانه ایمن کار در ارتفاع الزامی است.
ماده ۱۷ نردبان طنابی
در هنگام انجام عملیات اجرایی در چاههای با قطر دهانه بیشتر از ۹۰ سانتیمتر، استفاده از نردبان طنابی برای خروج سریع کارگران به بیرون چاه، الزامی است.
ماده ۱۸ درب چاه و منهول
درب چاه و منهول منصوب در معابر عمومی، باید مجهز به قفل و بست مطمئن باشد؛ سطح زمین با لبه دهانه چاه باید یکسان باشد تا منجر به گیرکردن کفش و در نتیجه بر هم خوردن تعادل کارگران نشود.
ماده ۱۹ ارتباط داخل و خارج چاه
استفاده از وسایل ارتباطی مکانیکی یا الکترونیکی برای ارتباط عوامل اجرایی داخل چاه با کارگران بیرون از چاه الزامی است.
ماده ۲۰ وظیفه چرخکش
چرخکش باید از کارگران مجرب باشد و ضمن حضور دائمی در دهانه چاه و فعالیت بر روی چرخ چاه، همواره از سلامت عوامل اجرایی داخل چاه اطمینان حاصل نماید.
ماده ۲۱ ایمنی انباره
انباره چاه باید در عمقی حفر گردد که تحت تأثیر ارتعاشات ناشی از دستگاهها، وسایل نقلیه و نیروهای وارده از طریق فونداسیون ساختمانها قرار نگیرد. ارتفاع آن نباید از ۱۵۰ سانتیمتر و عرض آن از ۱۲۰ سانتیمتر تجاوز کند، در غیر این صورت باید مهاربندی شود؛ همچنین برای حفر انباره در لایههای سست خاک باید کولبندی و تقویت سقف و دیوارهها انجام پذیرد.
ماده ۲۲ محل نگهداری کول
محل تخلیه، استقرار و انبار کردن کولها باید بر روی زمین مسطح و هموار باشد تا احتمال لغزش یا جابجایی ناخواسته و در نتیجه وقوع حوادث از بین برود.
ماده ۲۳ انتقال کول
انتقال کول به داخل چاه فقط به صورت مکانیکی مجاز است و جابجایی دستی آن ممنوع میباشد.
ماده ۲۴ مقاومت کول
برای پیشگیری از ریزش دیواره میل چاه، باید کول مورد استفاده به حد کافی مقاوم باشد تا فشارهای قائم و جانبی وارده را به خوبی تحمل نماید.
👷 فصل سوم ـ وظایف مجری
ماده ۲۵ مدیریت ریسک
مجری حفر چاه باید پیش از شروع عملیات حفر چاه، نسبت به انجام مدیریت ریسک اقدام و مستندات مربوطه را جهت ارائه به بازرسان کار حفظ و نگهداری نماید.
ماده ۲۶ بررسی محل حفاری
مجری مکلف به ایمنسازی محیط کارگاه، بررسی قنوات و چاههای قبلی و محل حفاری و وضعیت لایههای خاک، رعایت فاصله محل حفاری تا فونداسیونها و دیوارها و ستون بناهای جانبی، مسیر تردد وسایل نقلیه و لرزش ناشی از آن، باغچه و استخر و محلهایی با دفع آب یا هرزآب زیاد، تابلوها و چراغهای اطراف و تأسیسات زیرزمینی و دیگر موارد مرتبط با حفاری میباشد و باید عوامل اجرایی را از وضعیت کارگاه مطلع نماید.
ماده ۲۷ تأییدیهها و مقررات
مجری مکلف است مطابق با آییننامه ایمنی امور پیمانکاری، تأییدیههای لازم را اخذ نماید و مصوبات شورای عالی حفاظت فنی و دیگر قوانین و مقررات و آییننامهها و دستورالعملهای ایمنی و حفاظت فنی را رعایت نماید.
ماده ۲۸ تجهیزات ایمن
مجری باید قبل از شروع عملیات حفر چاه، ابزارآلات ایمن و تجهیزات متناسب با نوع کار را تهیه نماید و از نحوه نصب، قرارگیری، استقرار و کارکرد صحیح تجهیزات و وسایل کار برقی و دستی از قبیل الکتروموتورها، چرخ چاه و کلنگ و بیلچه و دلو و طناب و قلاب، سیستمهای اتصال به زمین، بالابر، تهویه، روشنایی و دیگر لوازم حفاری اطمینان حاصل نموده و بر آنها نظارت نماید.
ماده ۲۹ آموزش و نظارت
مجری حفر چاه مکلف به بهکارگیری کارگران مجرب است و باید ضمن تشریح مخاطرات ایمنی برای کارگران، بر اجرای صحیح و ایمن انجام کار و نحوه استفاده از دستگاهها و تجهیزات، نظارت کند.
ماده ۳۰ توقف عملیات در شرایط ناایمن
مجری باید مرتباً میل و انباره چاه را مورد بازدید قرار دهد تا از استحکام و غیرریزش بودن دیوارهها اطمینان حاصل نماید. در صورت مشاهده شرایط غیرایمن، باید کل عملیات اجرایی متوقف شود و شروع مجدد عملیات منوط به برطرف شدن کامل خطر و رسیدن به شرایط پایدار و ایمن است.
ماده ۳۱ بررسی هوا و گازهای خطرناک
مجری حفر چاه قبل از شروع عملیات روزانه و هر نوبت کار، باید از سالم بودن هوا و عدم وجود گازهای خطرناک داخل چاه اطمینان یابد. همچنین معاینه دقیق چاه برای بررسی میزان استحکام خاک میل یا انباره، عدم وجود رطوبت بیش از حد و عدم حضور جانوران در چاه الزامی است.
ماده ۳۲ بازدید پس از حوادث و تغییر شرایط
مجری حفر چاه باید پس از بارش باران و برف، وقوع طوفان و زلزله، مشاهده هرگونه تغییر شکل و ترک و رطوبت یا نشتی آب، گودبرداریهای مجاور، حفر چاه جدید، هرگونه عملیات انفجاری، بعد از وقفه ۲۴ ساعته در اجرا، بعد از ریزش ناگهانی و یا صدمات اساسی به مهارها و مواردی که باعث احتمال نقص در ایمنی گردد، اقدام به بازدید از چاه نماید. در صورت احتمال خطر، فوراً عملیات اجرایی را متوقف نموده و نسبت به خروج کارگران از چاه تا برطرف شدن کامل شرایط ناایمن اقدام نماید.
ماده ۳۳ کنترل طناب و کابل
مجری مکلف است طناب یا کابلهای کششی چرخ چاه را در شروع هر نوبت کار، بازدید نماید تا عاری از هرگونه پوسیدگی، عیب و نقص، زدگی، گره یا ایراد دیگر باشد.
ماده ۳۴ تجهیزات حفاظت فردی و کمکهای اولیه
مجری حفر چاه باید پیش از شروع هرگونه عملیات اجرایی نسبت به تهیه وسایل حفاظت فردی و کمکهای اولیه، متناسب با نوع فعالیت اقدام نماید.
ماده ۳۵ علائم قراردادی
مجری مکلف است علائم قراردادی را به عوامل اجرایی اعم از مقنی و کلنگدار و چرخکش و کارگران داخل چاه آموزش دهد؛ این علائم باید برای همه کارگران داخل چاه و کارگر مستقر در بالای چاه، دارای یک معنی واضح و مشخص باشد.
ماده ۳۶ تنگی نفس و مسمومیت
مجری مکلف است در صورت بروز هرگونه تنگی نفس یا علائم مسمومیت و خفگی و موارد مشابه در عوامل اجرایی، نسبت به خروج سریع آنها از چاه اقدام نماید.
⚙️ فصل چهارم ـ چرخ چاه
ماده ۳۷ بالابر ساختمانی
استفاده از بالابر ساختمانی برای حفر چاه دستی، منوط به مهار کامل و ثابت پایهها، تجهیز بدنه فلزی به سیستم اتصال به زمین (ارتینگ) و حفاظگذاری قسمتهای گردنده است؛ اطمینان از سالم بودن سیمبکسل، کابل برق، قلاب و عایقبندی اتصالات و کلیدها برای پیشگیری از مخاطرات برقگرفتگی الزامی است.
ماده ۳۸ استقرار چرخ چاه
چرخ چاه، اعم از دستی و موتوری باید به طور ثابت و اطمینانبخشی در دهانه چاه مستقر شود تا علاوه بر حفظ تعادل، از لغزیدن یا سقوط آن به داخل چاه پیشگیری شود. وزن بار متصل به قلاب باید بین تمام پایهها به صورت مساوی تقسیم شود تا احتمال واژگونی، جابجایی، فرو رفتن در زمین و کج شدن یا شیبدار شدن آن وجود نداشته باشد.
ماده ۳۹ عمق مجاز چرخ چاه دستی
استفاده از چرخ چاه دستی فقط برای حفر چاه با عمق کمتر از ۱۰ متر مجاز است و برای حفر چاه با عمق بیش از آن مجری حفاری ملزم به استفاده از چرخ چاه موتوردار میباشد.
ماده ۴۰ سلامت چرخ چاه
چرخ چاه باید سالم، مستحکم و عاری از هرگونه ترک، شکستگی و پوسیدگی باشد. این چرخ باید دارای لبههایی در هر دو طرف باشد تا بعد از پیچیده شدن کل طناب به دور آن، امکان لغزش یا بیرون افتادن طناب از روی چرخ چاه وجود نداشته باشد.
ماده ۴۱ سیستم ترمز و قفل
چرخ چاه باید به چرخ حلزون، چرخ جغجغه، شیطانک قلاب و مکانیزم جلوگیری از حرکت معکوس و برگشت و همچنین به ترمزهایی مجهز باشد که بتواند پایین آمدن بار را کنترل کند.
ماده ۴۲ حفاظ تجهیزات متحرک
قسمتهای انتقالدهنده نیرو، کوپلینگهای چرخ چاه موتوردار و پمپها، تسمه و فکلهها و سایر تجهیزات حفاری باید به منظور پیشگیری از تماس دستها و انگشتان و یا اجزای بدن با آنها، حفاظگذاری گردد. ضمناً ریل کشویی الکتروموتور و گیربکس چرخ چاه باید به نحوی باشد که احتمال ورود دست به منطقه خطر وجود نداشته باشد.
ماده ۴۳ تعداد پرههای چرخ دستی
چرخ چاه دستی باید دارای حداقل چهار عدد پره (میله) باشد. فاصله پرههای افقی چرخ چاه باید با یکدیگر مساوی بوده تا کارگران بتوانند به راحتی چرخ چاه را چرخانده و کنترل نمایند.
ماده ۴۴ دستههای محرک
عملکرد دستههای محرک چرخ چاه که در یک یا دو طرف بر روی محور سوار میشوند باید به نحوی باشد که در مرحله پایین فرستادن بار، دسته نچرخد و یا قبل از پایین آمدن بار از جای خود برداشته شود تا در حین گردش با افراد برخورد ننماید.
ماده ۴۵ دسته جداشونده
چرخ چاه دارای دسته محرک جداشونده، باید به وسیله ضامن مطمئن با محور در ارتباط باشد تا دسته به طور ناگهانی و یا ناخواسته از جای خود خارج یا جدا نگردد.
ماده ۴۶ اتصال زمین چرخ موتوری
چرخ چاه موتوری برای جلوگیری از خطر برقگرفتگی باید مجهز به تجهیزات سیستم اتصال به زمین باشد تا اگر بدنه فلزی چرخ چاه بر اثر اتصالی برقدار شد کارگران داخل و یا بیرون چاه که با کابل فولادی و یا بدنه فلزی در تماس هستند، دچار برقگرفتگی نشوند.
ماده ۴۷ طول طناب یا کابل
طول طناب یا کابل فولادی باید به اندازهای باشد که بعد از باز شدن کامل و رسیدن به حداکثر عمق مورد نیاز، حداقل دو دور بر روی قرقره چرخ چاه باقی بماند.
ماده ۴۸ قلاب چرخ چاه
قلاب چرخ چاه باید سالم، دارای شیطانک ایمن و به طور مطمئنی به طناب یا کابل متصل شود تا احتمال آزاد شدن ناگهانی بار میسر نگردد. قلاب باید تحمل کافی در برابر حداکثر بار و ضربههای وارده را داشته باشد. بهکار بردن قلاب غیراستاندارد و یا استفاده از میلگرد، تسمه، پروفیل و اینگونه مواد برای ساخت قلاب ممنوع است.
ماده ۴۹ ایمنی الکتروموتور
الکتروموتور چرخ چاه برقی باید سالم بوده و دارای سیستم اتصال به زمین باشد؛ استفاده از کابل برق سالم، عایق و ضدآب، بدون زدگی و با اتصالات ایمن و مقاوم در برابر کشش برای افزایش ایمنی و جلوگیری از خطر برقگرفتگی ضروری است.
🌬️ فصل پنجم ـ تهویه چاه
ماده ۵۰ تهویه و گازهای سمی
مجری حفر چاه مکلف است با استفاده از تجهیزات فیزیکی و هواکشهایی متناسب با حجم و نوع و شرایط چاه، نسبت به تهویه و تخلیه کامل گازهای سمی و خطرناک داخل چاه به فضای آزاد اقدام نموده و با تزریق هوای سالم و کافی به درون چاه همواره هوای سالم برای تنفس کارگران فراهم نماید؛ ورود عوامل اجرایی به داخل چاه قبل از ایمنسازی و اطمینان از وجود هوای سالم ممنوع است.
ماده ۵۱ کانال تهویه
هر نوع چاه آب یا فاضلاب علاوه بر رعایت اصول ایمنی و بهداشتی باید دارای کانال تهویه و هواکش مناسب و خارج از دسترس افراد متفرقه باشد.
ماده ۵۲ ماسک تنفسی در چاه فاضلاب
فعالیت در داخل چاه فاضلاب مستلزم تجهیز کارگران به ماسک استنشاقی خرطومی یا ماسک با هوای فشرده میباشد تا همواره هوای سالم تنفس نمایند. ماسک خرطومی با سیستم هوادهی برقی باید مجهز به سیستم دستی هم باشد تا در صورت قطع احتمالی برق، امکان استفاده از سیستم دستی میسر گردد.
ماده ۵۳ چاه با دهانه بسته
ورود عوامل اجرایی به داخل چاه با دهانه بسته، منوط به باز کردن دهانه چاه حداقل به مدت ۲۴ ساعت قبل از ورود است تا ضمن رعایت موارد ایمنی، تهویه کامل انجام شود. عوامل اجرایی بعد از اطمینان از وجود هوای سالم، مجاز به ورود به داخل چاه میباشند.
ماده ۵۴ کمبود اکسیژن
برای پیشگیری از خطرات و عوارض مربوط به کمبود اکسیژن و وجود گازهای زیانآور و خطرناک، باید به وسیله پمپ هوادهی نسبت به تهویه هواي چاه اقدام شود و چنانچه شرایط کار به نحوی باشد که این اقدام کافی و مؤثر نباشد، باید عوامل اجرایی به ماسک تنفسی با هوای فشرده و لوله خرطومی مجهز شوند.
🚽 فصل ششم ـ چاه فاضلاب
ماده ۵۵ اتصال به چاهها و قنوات قدیمی
هر نوع اتصال و ارتباط چاه یا انباره احداثی جدید به قنوات متروکه، چاه فاضلاب قدیمی و موارد مشابه ممنوع است.
ماده ۵۶ چاه جدید در جوار چاه قدیمی
شروع عملیات حفاری برای احداث یک چاه جدید در جوار چاه قدیمی مستلزم تخلیه چاه فاضلاب قدیمی و پرکردن کامل آن با خاک و شفته یا مصالح مستحکم دیگر است.
ماده ۵۷ فاصله چاهها
در انتخاب محل حفر چاه فاضلاب باید موقعیت چاههای فاضلاب موجود، مورد بررسی قرار گیرد. فاصله چاه جدید با چاه قدیم باید بر اساس جنس لایههای خاک، فشارهای موجود، رطوبت، لرزش و دیگر موارد به اندازهای باشد که خطر ریزش و مرتبط شدن خودبهخود دو چاه وجود نداشته باشد.
ماده ۵۸ پرتاب اجسام مشتعل
پرتاب اجسام مشتعل به داخل چاه فاضلاب، برای اطمینان از تخلیه و خالی بودن چاه ممنوع است.
ماده ۵۹ شعله و جرقه
استعمال دخانیات و استفاده از دستگاههای مولد جرقه، کبریت و فندک و شعله باز و یا ایجاد هرگونه جرقه و آتش در داخل چاه فاضلاب و اطراف آن و داخل چاههایی که احتمال گازهای قابل اشتعال و انفجار یا سمی وجود دارد، ممنوع است و شروع به کار منوط به انجام عملیات گازسنجی میباشد.
ماده ۶۰ استحکام گلدانی
گلدانی سر چاه باید از استحکام کافی برخوردار باشد و به نحوی بر روی طوقهچینی، نصب شود که فاضلاب را در مرکز میل چاه هدایت نماید.
ماده ۶۱ اتصال لوله فاضلاب
اتصال لوله فاضلاب به چاه باید به نحوی باشد که ابتدا فاضلاب وارد گلدانی شود و سپس بر اثر وزن و نیروی جاذبه از سوراخ زیر گلدانی، در راستای مرکز محور چاه خارج گردد تا از ریزش فاضلاب بر روی دیواره چاه و تخریب آن پیشگیری شود.
ماده ۶۲ تخلیه مواد حفاری
مواد حاصل از تخلیه چاه فاضلاب و آب و گل و لای حاصل از عملیات حفاری باید در محلی تخلیه شود که معیارهای زیستمحیطی و ایمنی و بهداشتی رعایت شود و مورد تأیید مراجع ذیصلاح باشد، ضمناً هیچ خطری برای ساختمانها و اماکن مجاور فراهم نکند و امکان نفوذ یا برگشت مجدد آن حتی از طریق لولههای فاضلاب به داخل چاه وجود نداشته باشد.
ماده ۶۳ ورود به چاه فاضلاب
ورود عوامل اجرایی به داخل چاه فاضلاب در صورتی مجاز است که ابتدا جریان فاضلاب ورودی قطع و سپس هوای داخل چاه تخلیه و تهویه کامل شود و با هوادهی و تزریق هوای سالم به داخل چاه فاضلاب از مساعد شدن هوا برای استنشاق، اطمینان حاصل گردد.
ماده ۶۴ تجهیزات امدادی
مجری مکلف است، علاوه بر طناب نجات و کمربند ایمنی، از تجهیزات حفاظت فردی امدادی و سامانههای بالاکشنده سریع و دستگاه محافظت تنفسی برای عوامل اجرایی استفاده نماید.
ماده ۶۵ پیشبینی گاز
پیشبینی ایجاد گاز حاصل از جابجا شدن فاضلاب یا آب و تعیین ارتفاع فاضلاب برای عملکرد ایمن عوامل اجرایی، توسط مجری الزامی است.
⚡ فصل هفتم ـ تأسیسات الکتریکی
ماده ۶۶ ولتاژ برق داخل چاه
استفاده از برق متناوب شهری ۲۲۰ ولت برای تهویه داخل چاه و پیکور و دیگر وسایل و تجهیزات الکتریکی داخل چاه ممنوع است و حداکثر باید از برق مستقیم ۵۰ ولت استفاده نمود.
ماده ۶۷ کابل برق
کابل سیار مخصوص روشنایی یا انتقال جریان برق باید سالم، یکتکه، ضدآب و فاقد خراش و زدگی باشد و استفاده از سیم و کابلهای معیوب و چندتکه و چسبخورده ممنوع است.
ماده ۶۸ ارت و محافظ جان
بدنه فلزی تمام وسایل و تجهیزات برقی حفر چاه مانند چکش برقی، سیستم تهویه، چراغ روشنایی و چرخ چاه باید به سیستم اتصال به زمین و کلید محافظ جان مجهز و متصل باشند.
ماده ۶۹ روشنایی چاه
تأمین روشنایی چاه فقط با استفاده از چراغ قوه ضدجرقه با ولتاژ حداکثر ۱۲ ولت مجاز است؛ در چاههایی که وجود گازهای قابل اشتعال در آنجا محتمل باشد، نباید شعله و یا سیستمهای دارای جرقه به کار برده شود.
ماده ۷۰ حفاظ دمنده هوا
دمنده هوا باید مجهز به وسایلی باشد که امکان تماس قسمتهای دوار و قطعات متحرک با اعضای بدن، کابل، سیم و دیگر وسایل وجود نداشته و از برخورد و تماس آنها پیشگیری گردد.
ماده ۷۱ پیکور و لرزش
دستگاه پیکور یا چکش تخریب باعث ایجاد لرزش، ارتعاش و تنش زیادی میشود که در عملکرد آن باید در نظر گرفته شود. این دستگاه باید ایمن و دارای اتصال زمین مؤثر باشد و صدور اجازه کار با آنها منوط به بررسی و تأیید استحکام دیوارههای چاه دارد.
ماده ۷۲ کابل الکتروپمپ
کابل برق مورد استفاده برای انتقال نیروی برق به الکتروپمپ، مدار روشنایی، تهویه و سایر وسایل برقی باید سالم، یکتکه، مقاوم و عاری از هرگونه زدگی و فرسودگی باشد.
ماده ۷۳ اتصالات برقی
اتصالات، بستها، محافظها و کلیدهای چکش برقی و دیگر دستگاههای الکتریکی باید کاملاً سالم، بدون زدگی و شکستگی و عیب و نقص بوده و در برابر ضربه مقاوم باشند.
ماده ۷۴ ورود و خروج پیکور
عملیات جابجایی و ورود و خروج چکش تخریب به داخل چاه، باید قبل از ورود عوامل اجرایی به داخل چاه و با استفاده از طناب انجام شود.
ماده ۷۵ حفاظت سیمهای برق
سیمهای برق نباید در معرض ضربه، بریدگی، سایش، صدمه و تماس با قطعات متحرک یا لولههایی که برای داخل چاه و یا بیرون چاه نصب شدهاند، قرار گیرند.
ماده ۷۶ تعمیر تجهیزات برقی
تعمیر دستگاههای برقی مانند الکتروپمپ و موارد مشابه، مستلزم قطع اطمینانبخش جریان الکتریسیته از تابلو برق است. کلیدهای قطع و وصل جریان برق باید در محفظه مناسب و قفلدار قرار گیرد و کلید آن فقط در اختیار شخص مسئول و آگاه باشد.
ماده ۷۷ تجهیزات اتصال زمین
تجهیزات اتصال زمین و وسایل حفاظتی مربوط به دستگاههای برقی حفر چاه دستی، باید هرگونه خطر برقگرفتگی ناشی از اتصال هادیهای برقدار به بدنه فلزی وسایل الکتریکی و ملحقات آنها را خنثی کند.
ماده ۷۸ مدار روشنایی
مدار روشنایی عملیات حفر چاه باید از دیگر مدارهای الکتریکی مانند بالابرها و پمپها جدا باشد. سرپیچ و لامپ روشنایی داخل چاه باید استاندارد و دارای حفاظ مناسب برای جلوگیری از شکستگی باشد.
🚧 فصل هشتم ـ دهانه چاه
ماده ۷۹ حفاظت دهانه در معابر
چنانچه حفاری در معابر عمومی یا محلهایی باشد که احتمال تردد یا رفتوآمد وجود دارد باید با توجه به نوع خاک و قطر دهانه چاه و رعایت شرایط محیطی، با استفاده از علائم هشداردهنده و چراغهای احتیاط و تأمین نردههای حفاظتی قابل رؤیت از ورود عابران و رانندگان و افراد به نزدیکی منطقه عملیات، جلوگیری به عمل آورد.
ماده ۸۰ بازدید و برداشتن درپوش
به هنگام تخلیه چاه و یا برای برداشتن درپوش دهانه چاه به منظور بازدید یا تعمیرات، باید پیشبینیهای لازم ایمنی برای جلوگیری از سقوط افراد، خصوصاً به علت ریزش ناگهانی دهانه چاه و اطراف آن به عمل آید.
ماده ۸۱ طناب نجات کارگران
کارگرانی که در نزدیک دهانه چاه مشغول به کار هستند باید علاوه بر تجهیز به وسایل حفاظت فردی، به کمربند ایمنی متصل به طناب نجات مجهز شوند و سر دیگر طناب به محل محکم و پایداری بسته شود. محل اتصال و مسیر طناب نجات، باید به گونهای باشد که هیچ قسمت طناب نجات در معرض اجسام برنده، ضربه و یا سایش قرار نگیرد.
ماده ۸۲ آستانه دهانه چاه
برای جلوگیری از سقوط سنگ، خاک، نخاله، ابزار و دیگر اجسام به داخل چاه، باید آستانهای به ارتفاع ۱۵ سانتیمتر از مصالح مقاوم برای دور دهانه چاه تعبیه گردد.
ماده ۸۳ فاصله خاک و نخاله
خاک و نخالههای حاصل از حفاری، باید در فاصله بیش از دو متر از دهانه چاه انبار گردد، تا احتمال ریزش مجدد آنها به داخل چاه و ایجاد خطر برای عوامل اجرایی وجود نداشته باشد.
ماده ۸۴ باز ماندن دهانه چاه
دهانه چاه تحت هیچ شرایطی حتی در زمان تعطیلی یا توقف عملیات حفاری نباید باز بماند. به هنگام تعطیلی عملیات حفاری، باید برای جلوگیری از سقوط افراد یا حیوانات به داخل چاه، درپوش چاه را با صفحات مقاوم و مناسب و قفل و بست محکم و مطمئنی مسدود نمود.
ماده ۸۵ مصالح دهانه چاه
مصالح ساخت دهانه چاه باید بر اساس موقعیت مکانی چاه و شرایط محیطی باشد به طوری که مقاومت کافی در برابر فشار و ضربات ناشی از بارهای وارده و عوامل جوی را داشته باشد.
ماده ۸۶ محل ایستادن کارگران
برای حفاظت کارگران از خطر ریزش اطراف چاه، باید در محل ایستادن کارگران تخته یا الوارهای زیرپایی با مقاومت و پهنای کافی گذاشته شود.
ماده ۸۷ طوقهچینی
عملیات طوقهچینی دهانه چاه باید با آجر و ملات سیمان از عمق حدود ۱۵۰ سانتیمتر پایینتر از سطح زمین و در بالاترین قسمت از میل چاه منتهی به دهانه ساخته شود تا ضمن نصب درب چاه، امکان تثبیت گلدانی در مرکز میل میسر گردد.
ماده ۸۸ خاک سست یا دستی
در زمینهای با خاک سست یا دستی، باید عمل طوقهچینی بعد از برداشتن خاک دستی انجام گیرد و اقدامات پیشگیرانه احتیاطی از قبیل مهار کردن دیواره با وسایل و روشهای مختلف، قبل از رسیدن به زمین سخت انجام شود.
ماده ۸۹ طوقهچینی در عمق بیش از یک متر
مجری مکلف است عملیات طوقهچینی در زمینهای با خاک سست یا دستی با عمق بیش از ۱۰۰ سانتیمتر را با ملات مقاوم در برابر آب انجام دهد.
🛡️ فصل نهم ـ مقررات متفرقه
ماده ۹۰ حداقل تعداد کارگران
برای عملیات حفاری تا عمق ۵ متر حداقل ۲ نفر و با افزایش عمق، حداقل ۳ نفر اشتغال به کار داشته باشند و با شروع عملیات حفر انباره، یک کارگر مجرب دیگر به گروه اضافه میشود. بهکارگیری کارگر ساده ممنوع و داشتن حداقل دو سال سابقه اجرایی الزامی است.
ماده ۹۱ سپر حفاظتی در عمق بیش از ۳ متر
برای حفاری چاه در عمق بیش از ۳ متر، باید وسیلهای به عنوان سپر حفاظتی در پایین چاه نصب گردد تا به هنگام ریزش یا سقوط احتمالی سنگ و خاک و دلو و یا هرگونه شیء دیگر، از برخورد آن با مقنی و کارگران پیشگیری شود.
ماده ۹۲ سقف انباره
سقف انباره باید به شکل قوسی باشد تا احتمال ریزش دیوارهها و طاق وجود نداشته باشد. در صورتی که شکل دادن مزبور به انباره، نتواند مقاومت کافی برای دیوارها و سقف انباره فراهم نماید، باید با وسایل مهاربندی از ریزش جلوگیری نمود.
ماده ۹۳ حفاظت پاکند
برای جلوگیری از سقوط کارگران داخل پاکند به میل چاه، باید لبه پرتگاه آن حفاظگذاری شود و سقف و دیواره پاکند برای پیشگیری از ریزش خاک کاملاً مهار گردد.
ماده ۹۴ جانپناه
احداث جانپناه در فواصل معینی از میل چاه، برای استقرار و حفظ جان کارگران از خطر ریزش یا سقوط خاک، سنگ، ابزار، دلو و نخالهها به داخل چاه الزامی است.
ماده ۹۵ مواد شیمیایی
استفاده از اسیدها و حلالهای شیمیایی و مشتقات نفتی و شستشوی الکتروپمپ در داخل چاه ممنوع است.
ماده ۹۶ موتور پمپ سوخت فسیلی
استقرار و بهکارگیری موتور پمپهای با سوخت فسیلی و انجام تعمیرات کلی و اساسی آنها در داخل چاه ممنوع است.
ماده ۹۷ محل استقرار الکتروپمپ
محل استقرار و نصب الکتروپمپهایی که در خارج از چاه قرار دارند، باید طوری محفوظ باشد که امکان دسترسی افراد متفرقه به آن وجود نداشته و از عوامل جوی در امان باشد.
ماده ۹۸ محل تعمیرکار
در محل نصب الکتروپمپ باید مکان مناسبی برای استقرار تعمیرکار تعبیه گردد تا دسترسی ایمن و انجام تعمیرات اضطراری مقدور گردد.
ماده ۹۹ الکتروپمپ کمرچاهی
الکتروپمپ کمرچاهی باید درون دیواره چاه قرار گیرد تا احتمال ریزش خاک دیواره بر روی الکتروپمپ وجود نداشته باشد و در صورت بالا آمدن آب چاه از غرق شدن آن محافظت گردد.
ماده ۱۰۰ سیستم شناور
الکتروپمپ چاه باید مجهز به سیستم شناور الکتریکی یا وسایل دیگری باشد تا به محض بالا آمدن سطح آب، به صورت خودکار نسبت به تخلیه آب اقدام نماید.
ماده ۱۰۱ حفاظت الکتروپمپ کمرچاهی
محل استقرار الکتروپمپ کمرچاهی برای تخلیه آبهای حاصل از عملیات حفاری باید در دیواره چاه به صورتی باشد که امکان غرق شدن پمپ، نفوذ رطوبت یا آب و همچنین تماس مواد تخلیهشده با آن وجود نداشته باشد.
ماده ۱۰۲ پر کردن دلو
دلو باید تا حدی پر شود که در هنگام جابهجایی، احتمال ریزش یا سقوط مواد داخل آن وجود نداشته باشد. سنگهای حاصل از حفاری باید در کف دلو و یا بین لایههای خاک درون آن قرار گیرد.
ماده ۱۰۳ رسیدن به آب
عوامل اجرایی حفر چاه باید به محض رسیدن به آب، از چکمه لاستیکی استفاده کنند و دلو مورد استفاده برای خارج ساختن گل و لای حاصل از عملیات حفاری باید در مقابل نفوذ آب مقاوم باشد.
ماده ۱۰۴ فاصله دلو از سطح زمین
خارج کردن دلو خاک و انتقال آن به بیرون از چاه، مستلزم رعایت حداقل ۲۰ سانتیمتر فاصله بین کف دلو با سطح زمین (دهانه چاه) میباشد تا بتوان دلو را به آسانی و ایمن و بدون برخورد به چرخ یا دهانه چاه خارج نمود. در این حالت باید طناب متصل به قلاب و دلو به طور کامل به دور قرقره چرخ چاه پیچیده شده باشد.
ماده ۱۰۵ ایمنی دلو
دلو مورد استفاده در چاهکنی باید کاملاً مقاوم باشد و به نحو ایمن به قلاب متصل شود به گونهای که امکان جدا شدن ناخواسته آن وجود نداشته باشد و رعایت حد اشباع آن الزامی است.
